Ἱστορία, ζωντανὴ παράδοση

Ἡ ἐπέτειος τῆς ἐπαναστάσεως μᾶς δίδει τὴν εὐκαιρία ἐπανεκτιμήσεως τοῦ ρόλου της στὴν νεώτερη ἱστορία μας καὶ στὴν ἀνασκόπηση τῶν ὅσων ἔχουμε ἐπιτύχει στὰ διακόσια χρόνια· ἡ ἐπανάσταση ἦταν τὸ ἀποτέλεσμα πολλῶν ἀποτυχημένων πρὶν καὶ τῆς ἐμπειρίας ἐξ αὐτῶν τῶν κλεφτῶν, ἀρματολῶν καὶ ναυτικῶν, ἀλλὰ καὶ τῆς ἀενάου συμβολῆς τοῦ παροικιακοῦ Ἑλληνισμοῦ. Πολλὰ λέγονται γιὰ τοὺς ἐμφυλίους πολέμους της, ἀλλὰ αὐτοὶ εἶναι σύμφυτοι σὲ κάθε ἐπανάσταση· εἶναι γεγονός, γράφει ὁ Γεώργιος Φίνλεϋ, ὅτι οἱ ἐγγράμματοι Ἕλληνες ἦταν τότε περισσότεροι ἀπ’ τοὺς Ἄγγλους. Τὸ Κρυφὸ Σχολειὸ ἐξέφραζε τὸν πόθο γιὰ γράμματα, μετὰ τὶς καταστροφὲς σχολείων καὶ ἐκκλησιῶν ἀπ’ τοὺς Τούρκους. Στὶς νέες χῶρες προλάβαμε τὴν ζωντανὴ παράδοσή του…