Ὁ ἑορτασμὸς τῶν διακοσίων ἐτῶν τῆς παλιγγενεσίας μας ἦταν ἐντυπωσιακός, παρὰ τοὺς περιορισμοὺς τῆς πανδημίας· ἡ παρέλαση εἶχε συμβολικὸ χαρακτῆρα, ἀλλὰ ἐνέπνευσε τοὺς Ἕλληνες, ἁπανταχοῦ τῆς γῆς· οἱ δύσκολες συνθῆκες ἐνίσχυσαν τὸ φρόνημα ὅλων μας, γιὰ τὴν ἀντιμετώπισή τους καὶ τὴν χάραξη τῆς πορείας μας στὸν τρίτο αἰῶνα τῆς ἐλευθέρας ζωῆς μας στὴν νεώτερη ἐποχή. Ἡ παρουσία τῶν ἡγετῶν τῶν τριῶν μεγάλων δυνάμεων τοῦ Ἀγῶνος ἐπισφράγισε τὴν εὐρύτερη διάσταση τῆς ἑλληνικῆς ἐπαναστάσεως· ἦταν συνέχεια τοῦ διαφωτισμοῦ καὶ τῆς γαλλικῆς ἐπαναστάσεως, ἂν καὶ οἱ ὑπόδουλοι Ἕλληνες εἶχαν ἐπαναστατήσει πολλὲς φορὲς στὰ τετρακόσια χρόνια, κι ὅσο ἀποτύγχαναν τόσο συνέχιζαν, μὲ τὶς ὑποσχέσεις ξένων, ἀλλὰ πάντα ἔμειναν προδομένοι, ὁπότε ἀποφάσισαν μόνοι τους τὸ 1821. Ἦταν ἡ χειρότερη ἐποχή, μετὰ τοὺς Ναπολεοντείους πολέμους καὶ τὴν καθιέρωση τῆς Ἱερᾶς Συμμαχίας, μὲ ἀπόλυτο σεβασμὸ τῆς ἀκεραιότητος τῶν αὐτοκρατοριῶν, διαφορετικὰ ἀντιμετώπιζαν τὴν παρέμβασή τους· ἡ Φιλικὴ Ἑταιρεία καὶ ὁ Ἀλέξανδρος Ὑψηλάντης τὴν ἀποτόλμησαν, μὲ τὴν συνέχειά της γνωστή. Ἀλλὰ οἱ Ἕλληνες δὲν ἦταν μόνοι, οἱ λαοὶ τῆς Εὐρώπης ἔβλεπαν στοὺς ἐπαναστατημένους, ὡς τὴν ἔκφραση τοῦ πόθου τους γιὰ ἐλευθερία, ποὺ εἶχαν ὑποσκάψει οἱ Ναπολεόντειοι πόλεμοι, μὲ προέκταση τὴν ἀρχὴ τῶν ἐθνοτήτων, καὶ ἀναζήτησή της, ὡς πρακτικὸ πρότυπο, τὴν ἀρχαία ἑλληνικὴ δημοκρατία.
Ἡ ἐπανάσταση θεωρήθηκε ἀπ’ τὶς αὐλὲς τῆς Εὐρώπης ὡς ἀποτυχημένη ἐξ ἀρχῆς, καθὼς οἱ βασιλεῖς της τὴν ἀποκήρυξαν ἀμέσως· δὲν εἶχαν λάβει ὅμως ὑπ’ ὄψιν τους τοὺς ἴδιους τοὺς Ἕλληνες. Ἡ ἐπανάσταση κατεπνίγη στὶς παραδουνάβιες ἡγεμονίες καὶ στὶς Μακεδονία, Θεσσαλία, Ἤπειρο, Κύπρο, Μικρὰ Ἀσία, ἀλλὰ ἐπέτυχε στὶς Πελοπόννησο, Στερεὰ Ἑλλάδα καὶ Νησιά· ὁ στόλος τῶν τριῶν νήσων κυριάρχησε στὸ Αἰγαῖο καὶ ἀπέτρεψε τὴν μεταφορὰ ὀθωμωνικῶν στρατευμάτων διὰ θαλάσσης· στὴν ξηρὰ ὁλοκλήρωσε τὴν ἀπελευθέρωση τῆς Πελοποννήσου, μετὰ καὶ τὴν ἅλωση τῆς Τριπολιτσᾶς, ὅπως τῆς Στερεᾶς, μὲ φάρο στὴν Δυτική της πλευρὰ τὸ Μεσολόγγι καὶ τὴν Ἀθήνα στὴν Ἀνατολική. Οἱ ἐμφύλιοι πόλεμοι δὲν ὁδήγησαν στὴν κατάρρευσή της καὶ κράτησε ἐνδόξως τέσσερα πέντε χρόνια, ὁπότε τὸ φιλελληνικὸ κίνημα εἶχε ἐξαπλωθεῖ εὐρύτατα στὴν Εὐρώπη, μὲ τὰ Κομιτάτα του σὲ κάθε πόλη, τὴν ἀποστολὴ βοηθείας καὶ συμμετοχὴ πολλῶν πολιτῶν της στὸν ἀγῶνα, δίπλα στοὺς Ἕλληνες· γιὰ πρώτη φορὰ ἐμφανίσθηκαν οἱ χιλιάδες Φιλέλληνες δίπλα στοὺς ἀγωνιστές μας κι ἔδωσαν πολλοὶ τὴν ζωή τους, ἐνῶ οἱ ἐπώνυμοι, συγγραφεῖς καὶ ποιητὲς μεταλαμπάδευαν τὸν πνεῦμα αὐτοθυσίας, θυμίζοντας τοὺς ἀγῶνες τῶν προγόνων μας. Βίκτωρ Οὐγκώ, Πέρσυ Σέλλεϋ, Γιόχαν Γκαῖτε, Ἀλέξανδρος Ποῦσκιν, ἐνδεικτικὰ μόνο ἀναφέρονται, ἐνῶ ἡ θυσία τοῦ Λόρδου Βύρωνος στὸ Μεσολόγγι, μὲ τὴν ἔνδοξη ἔξοδό του δύο χρόνια ἀργότερα, μετέτρεψαν τὸ φιλελληνικὸ κίνημα σὲ ἰσχυρότατο ρεῦμα.
Τὸ φιλελληνικὸ κίνημα, ἄρρηκτα δεμένο μὲ τὴν ἐπαναστατημένη Ἑλλάδα, ὤθησε τοὺς στόλους τῶν τριῶν μεγάλων στὴν ναυμαχία τοῦ Ναυαρίνου καὶ στὴν ἀποστολὴ τοῦ στρατάρχου Μαιζών, γιὰ τὴν ἐκκαθάριση τῆς Πελοποννήσου ἀπ’ τὸν στρατὸ τοῦ Ἰμπραήμ, ἐνῶ ἡ κάθοδος τοῦ ρωσικοῦ στρατοῦ στὴν Ἀνδριανούπολη ὑποχρέωσε τὸν σουλτάνο, στὴν ἀποδοχὴ τῆς ἀνεξαρτησίας τῆς Ἑλλάδος, στὰ πρῶτα της σύνορα, μεταξὺ τῶν ἐκβολῶν τοῦ Ἀράχθου καὶ τοῦ Στομίου τοῦ Παγασητικοῦ. Ἡ συνοπτικὴ ἀναφορὰ γίνεται ὡς ἀπάντηση στὶς ἰδεοληπτικὲς ἑρμηνεῖες τῆς ἱστορίας μας· ἐπανεμφανίζονται πάλι, γράφοντας μὲ διάφορες ἀποχρώσεις, ὅτι ὁ ἀγῶνας τῆς ἀνεξαρτησίας ἔπνεε τὰ λοίσθια, ἂν καὶ ὁ Ἰμπαρὴμ πρακτικὰ ἦταν σὲ δεινότατη θέση, καθὼς ἀπ’ τὶς 15000 στρατοῦ του, τὸ ἕνα τρίτο εἶχε χαθεῖ στὸ Μεσολόγγι καὶ τὸ ἄλλο ἕνα στὴν Πελοπόννησο κι εἶχε ἀπομείνει μὲ 5000 περίπου, χωρὶς ἠθικό, καθὼς δὲν μπόρεσαν νὰ πατήσουν τὴν Μάνη καὶ τὸ Ναύπλιο, ἐνῶ στὰ βουνὰ οἱ κλέφτες εἶχαν ἀνακτήσει τὸν ἔλεγχο. Γράφουν ἐπίσης, ὅτι οἱ Σουλιῶτες ἦταν Ἀρβανίτες, ἄρα δὲν μετρᾶνε, ἀλλὰ δὲν ἔχουν διαβάσει τὸ Ἑλληνοαρβανικὸ λεξικὸ τοῦ Μάρκου Μπότσαρη, ὅπου ὁ ἴδιος θεωρεῖ μητρική του γλῶσσα τὴν ἑλληνική, οὔτε ὅτι εἶχαν τὰ ἑλληνικὰ θρησκευτική τους γλῶσσα καὶ σὲ αὐτὰ ἀπευθύνονταν στοὺς ξένους ἡγέτες, γιὰ τὴν ἀνεξαρτησία τῆς Ἑλλάδος, ὅπως καὶ ὅτι ἀπ’ τὶς κολῶνες τῆς ἐξόδου τοῦ Μεσολογγίου, στὶς δύο ἀρχηγοί τους ἦταν Σουλιῶτες, Νότης Μπότσαρης καὶ Κίτσος Τζαβέλας. Ἐνδεικτικὰ εἶναι αὐτά, ἀλλὰ προστίθενται στὴν ἐνίσχυση τῆς ἱστορικῆς μας μνήμης· ὁ ἐξευρωπαϊσμός μας ἔγινε σὲ μεγάλο βαθμό, διατηρώντας ὅμως τὶς ἱστορικὲς καὶ πολιτιστικές μας ἀξίες· ὅσοι τὶς θυσίασαν αὐτές, στὶς ὁλοκληρωτικὲς ἰδεολογίες, ὅπως ἔκαναν καὶ γιὰ τὴν ἀρχαία κληρονομία μας, ἀποκόπτονται ἀπ’ τὴν συνέχεια τοῦ Ἑλληνισμοῦ. Ἔλαβαν τὴν ἐξουσία σὲ πολλὰ ἀπ’ τὰ τελευταῖα σαράντα χρόνια, ἀλλὰ δὲν ἔχουν ἐπαφὴ μὲ τὸν ἁπλὸ λαό, πέραν τῶν ἐγκαταβιώντων στὴν Φραγκία, Κολωνάκι καὶ βόρεια προάστεια, ἑλληνικὰ δὲν μιλᾶνε…